ถึงว่า "มะเร็งระยะ 4" บางคนไปไว แต่บางคนอยู่ได้นาน รู้สาเหตุแล้ว

"หมอเจด" นพ.เจษฎ์ บุณยวงศ์วิโรจน์ รองผู้อำนวยการโรงพยาบาลมหาราช นครราชสีมา ได้ออกมาโพสต์ข้อความระบุว่า 

มะเร็งระยะ 4 ไม่ได้เหมือนกันทุกคน! ทำไมบางคนอยู่ได้หลายปี บางคนโรคไปเร็ว?
เวลาคนในบ้านได้ยินคำว่า “มะเร็งระยะ 4” ห้องมันเงียบลงได้จริง ๆ ครับ
บางคนไม่ได้ถามอะไรต่อ
บางคนพยายามตั้งสติ
บางคนหันไปมองหน้าคนข้าง ๆ แล้วคิดในใจว่า
“จากนี้เราจะมีเวลาอีกเท่าไหร่?”

ผมเข้าใจครับว่าคำว่า “ระยะ 4” มันหนัก
แต่ผมอยากให้ทุกคนรู้ไว้อย่างหนึ่งก่อนว่า ระยะ 4 ไม่ได้แปลว่าทุกคนจะมีเส้นทางเหมือนกัน
บางคนโรคไปเร็ว
บางคนคุมได้หลายปี
บางคนเปลี่ยนยาแล้วโรคนิ่งลงอีกครั้ง
บางคนยังทำงาน ยังเที่ยว ยังกลับไปใช้ชีวิตที่ตัวเองชอบได้ครับ
เพราะคำว่า “ระยะ 4” บอกว่า มะเร็งมีการกระจายออกจากจุดต้นกำเนิดแล้ว
แต่ยังไม่ได้บอกทั้งหมดว่า
มะเร็งชนิดนั้นดุแค่ไหน
กระจายไปตรงไหน
มีมากแค่ไหน
มียาที่ตรงกับมันหรือไม่
และร่างกายของเรายังมีแรงรับการรักษาแค่ไหน
ถ้าเป็นเราหรือคนในบ้าน ผมเลยไม่อยากให้หยุดอยู่ที่คำว่า “ระยะ 4”
ต้องถามต่อครับว่า แล้วโรคของเราเป็นแบบไหน และวันนี้ยังมีอะไรที่ทำต่อได้อีกบ้าง

1️⃣ อย่างแรก ต้องรู้ให้ชัดว่า “เป็นมะเร็งชนิดไหน” เพราะชื่ออวัยวะอย่างเดียวยังไม่พอ
มะเร็งปอดระยะ 4 เหมือนกัน อาจรักษาไม่เหมือนกันครับ
มะเร็งเต้านมระยะ 4 เหมือนกัน ก็อาจใช้ยาคนละกลุ่ม
เพราะปัจจุบันเราไม่ได้ดูแค่ว่า ก้อนเริ่มจากปอด เต้านม หรือลำไส้
เราดูต่อว่า เซลล์มะเร็งมีลักษณะอะไร มีตัวรับหรือการเปลี่ยนแปลงของยีนบางอย่างที่ช่วยเลือกยาได้หรือไม่
เช่น มะเร็งปอดบางคนมี EGFR mutation แล้วมียามุ่งเป้าให้ใช้ได้
มะเร็งเต้านมบางกลุ่มไวต่อฮอร์โมน หรือมี HER2
มะเร็งลำไส้บางคนก็มี biomarker ที่ช่วยบอกทางเลือกของยาได้ครับ
ตรงนี้สำคัญมาก เพราะมันเปลี่ยนจากคำถามว่า
“เป็นระยะ 4 แล้วทำอะไรได้บ้าง?”
ไปเป็น
“มะเร็งของเรามีจุดอ่อนอะไรให้ใช้ยาหรือเปล่า?”
ถ้าเป็นคนในบ้าน ผมอยากให้ถามหมอให้ชัดว่า
ผลชิ้นเนื้อบอกว่าเป็นชนิดไหน
มีผลตัวรับหรือยีนอะไรแล้วบ้าง
ยังมีอะไรที่ควรตรวจเพิ่มเพื่อเลือกยาไหม
เพราะรายละเอียดพวกนี้ไม่ได้มีไว้ทำให้ชื่อโรคยาวขึ้นครับ
มันมีไว้ช่วยหา “ทางเลือกที่ตรงกับมะเร็งก้อนนี้”

2️⃣ ต้องดูว่า “กระจายไปที่ไหน” เพราะแต่ละตำแหน่งมีผลต่อชีวิตไม่เหมือนกัน
คำว่าแพร่กระจายเหมือนกันครับ
แต่กระจายไปกระดูก
กับกระจายไปตับ
กับกระจายไปสมอง
ความหมายไม่เหมือนกันเลย
บางคนกระจายไปกระดูกไม่กี่จุด ยังเดินได้ กินได้ และคุมโรคได้อีกนาน
บางคนกระจายไปตับมากจนเริ่มกินได้น้อย อ่อนเพลีย หรือค่าตับเปลี่ยน
บางคนกระจายไปสมองแล้วเริ่มปวดหัว ชัก เดินเซ หรือแขนขาอ่อนแรง
ตรงนี้ความเร่งด่วนต่างกันครับ
จำนวนจุดก็สำคัญเหมือนกัน
กระจาย 1–2 จุด
กับกระจายหลายจุดในหลายอวัยวะ
ภาระโรคไม่เท่ากัน
เพราะฉะนั้นเวลาได้ยินว่า “ระยะ 4” ผมอยากให้ถามต่อว่า
กระจายไปที่ไหนบ้าง
มากน้อยแค่ไหน
มีอวัยวะไหนเริ่มได้รับผลกระทบแล้วหรือยัง
เพราะคำตอบพวกนี้ช่วยให้เราเห็นภาพจริงของโรค มากกว่ารู้แค่เลขระยะครับ

3️⃣ ต้องถามให้ชัดว่า “มียาอะไรตรงกับมะเร็งก้อนนี้” และถ้าตัวแรกไม่ได้ผล ยังมีทางต่อไหม
ตรงนี้เป็นอีกเหตุผลที่ทำให้คนระยะ 4 สองคนเดินไปคนละทางครับ
บางคนได้เคมีบำบัด
บางคนได้ยามุ่งเป้า
บางคนได้ยาฮอร์โมน
บางคนได้ยาภูมิคุ้มกัน
บางคนใช้หลายอย่างร่วมกัน
แล้วการตอบสนองก็ไม่เหมือนกันครับ
บางคนให้ยาชุดแรกแล้วก้อนยุบดี
บางคนโรคนิ่งอยู่หลายเดือนหรือหลายปี
บางคนยาตัวแรกเริ่มเอาไม่อยู่ แต่พอเปลี่ยนไปอีกกลุ่ม โรคกลับมานิ่งได้อีก
ตรงนี้แหละครับที่ทำให้ผมไม่อยากให้ใครได้ยินคำว่า “ระยะ 4” แล้วรีบคิดว่าทางเลือกหมดแล้ว
ถ้าเป็นคนในบ้าน ผมอยากให้ถามหมอแบบนี้ครับ
ยาชุดนี้หวังให้เกิดอะไร
จะประเมินผลเมื่อไหร่
ถ้ายังไม่ตอบสนอง มีทางเลือกต่อไหม
เราไม่จำเป็นต้องรู้ทุกคำตอบในวันเดียวครับ
แต่ควรรู้ว่า วันนี้กำลังเดินแผนไหน และถ้าแผนนี้ไม่เวิร์ก ยังมีทางถัดไปหรือเปล่า
ความหวังแบบนี้ไม่ใช่การหลอกตัวเอง
มันคือความหวังที่ตั้งอยู่บนข้อมูลจริงครับ

4️⃣ ร่างกายที่ยังมีแรง มีความหมายมากกว่าที่หลายบ้านคิด
บางบ้านพอรู้ว่าเป็นมะเร็งระยะ 4 ก็เริ่มดูแลกันเต็มที่ครับ
ไม่ให้เดิน
ไม่ให้ทำอะไร
กลัวเหนื่อย
กลัวล้ม
กลัวใช้แรง
ทุกอย่างเกิดจากความรัก
แต่ถ้ายังเดินไหว กินไหว และทำกิจวัตรได้ สิ่งที่เราควรรักษาไว้คือ “ความสามารถในการใช้ชีวิต” นี่แหละครับ
เพราะช่วงรักษา คนหนึ่งคนไม่ได้ต้องการแค่ยาที่ดี
เขายังต้องการแรงขา
ความอยากอาหาร
การนอนที่พอ
ความมั่นใจ
และความรู้สึกว่า “ฉันยังทำอะไรด้วยตัวเองได้อยู่”
เวลาหมอวางแผนรักษา เราจึงไม่ได้ดูแต่ CT
เราดูด้วยว่า
ยังเดินเองได้ไหม
ยังกินข้าวได้หรือเปล่า
น้ำหนักลดเร็วไหม
ยังลุกจากเตียงเองได้หรือไม่
ตับ ไต และหัวใจยังรับยาไหวแค่ไหน
คนหนึ่งก้อนใหญ่กว่า แต่ยังเดินได้ กินได้ กล้ามยังดี อาจรับการรักษาได้หลายทาง
อีกคนก้อนอาจไม่ได้ต่างกันมาก แต่กินแทบไม่ได้ น้ำหนักลดเร็ว กล้ามหาย และนอนติดเตียง การรักษาก็ยากขึ้นครับ
ตรงนี้คนในบ้านช่วยได้เยอะมาก
ไม่ใช่ด้วยการช่วยทุกอย่างแทน
แต่ด้วยการช่วยให้เขา “ยังทำสิ่งที่ทำไหว” ต่อไปได้ครับ

5️⃣ น้ำหนักกับกล้ามเนื้อ อย่ารอให้หายไปเยอะแล้วค่อยแก้
อันนี้ผมห่วงมากครับ
บางบ้านโฟกัสแต่ผลสแกนจนลืมดูคนตรงหน้า
ช่วงแรกยังหนัก 60 กิโล
หนึ่งเดือนเหลือ 56
อีกสองเดือนเหลือ 52
แล้วทุกคนคิดว่า
“ก็มะเร็งนี่หมอ ผอมลงเป็นธรรมดา”
แต่ถ้าน้ำหนักและกล้ามลดเร็ว เราควรรีบแก้ครับ
เพราะบางคนไม่ได้เสียแรงจากก้อนอย่างเดียว
แต่เสียจากการกินไม่ได้
คลื่นไส้
ปากขม
เจ็บปาก
ท้องผูก
อิ่มเร็ว
พอรวมกันหลายวัน ร่างกายจะค่อย ๆ อ่อนลง
ถ้าเป็นคนในบ้าน ผมอยากให้ดูว่าแต่ละวันกินได้แค่ไหน น้ำหนักลดต่อเนื่องไหม และมีอาการอะไรขวางการกินอยู่
บางคนกินมื้อใหญ่ไม่ไหว ก็แบ่งเป็นมื้อเล็กหลายครั้งได้
บางคนต้องเพิ่มอาหารที่มีโปรตีนและพลังงานมากขึ้น
บางคนควรคุยกับนักกำหนดอาหารตั้งแต่เนิ่น ๆ ครับ
เป้าหมายช่วงนี้ไม่ได้อยู่ที่ “กินคลีนที่สุด”
แต่อยู่ที่ กินให้พอ เพื่อรักษาแรงไว้เดินต่อกับการรักษา

6️⃣ อย่าดูแค่ก้อนยุบ ต้องดูว่า “ชีวิตดีขึ้นไหม” ด้วย
สมมติผลสแกนออกมาว่าก้อนเล็กลงครับ
ถือเป็นข่าวดี
แต่ถ้าช่วงเดียวกันคนคนนั้นปวดมาก กินไม่ได้ นอนไม่หลับ เดินแทบไม่ไหว และอ่อนแรงลงเรื่อย ๆ เราก็ยังต้องแก้เรื่องพวกนี้ครับ
เพราะเป้าหมายการรักษามะเร็งระยะ 4 ไม่ได้มีแค่ทำให้ภาพ CT สวย
เราต้องดูด้วยว่า
อาการดีขึ้นไหม
กินได้ไหม
ยังเดินได้หรือไม่
ยังทำกิจกรรมที่อยากทำได้หรือเปล่า
บางครั้งก้อนไม่ได้หายไปหมดครับ
แต่โรคนิ่ง
อาการดี
ยังใช้ชีวิตได้
ยังมีแรงไปกินข้าวกับครอบครัว
ยังไปเที่ยวใกล้ ๆ ได้
สิ่งเหล่านี้ก็มีความหมายมากครับ
ผมอยากให้ถามหมอตรง ๆ ว่า
“ตอนนี้เป้าหมายของการรักษาคืออะไร?”
ยุบก้อน
คุมโรค
ลดอาการ
หรือรักษาคุณภาพชีวิตไปพร้อมกัน
พอรู้เป้าหมาย เราจะวัดความสำเร็จได้ถูกครับ

7️⃣ ทีมประคับประคองไม่ใช่ทีมของ “หมดทางแล้ว” แต่เป็นทีมที่ช่วยให้วันนี้อยู่ดีขึ้น
หลายบ้านได้ยินคำว่า palliative care แล้วกลัวครับ
เหมือนเป็นสัญญาณว่า “จบแล้ว”
จริง ๆ ทีมประคับประคองช่วยได้ตั้งแต่ยังรักษามะเร็งอยู่ครับ
ช่วยจัดการอาการปวด คลื่นไส้ เบื่ออาหาร ท้องผูก นอนไม่หลับ หายใจลำบาก รวมถึงความเครียดและความกังวลที่เกิดขึ้นระหว่างทาง
ปัญหาคืออาการพวกนี้พอมารวมกัน มันดึงแรงคนเราออกไปเร็วมาก
ปวดจนไม่เดิน
ไม่เดิน กล้ามลด
คลื่นไส้จนไม่กิน
ไม่กิน น้ำหนักลด
นอนไม่ดี ก็ยิ่งหมดแรง
มันต่อกันเป็นทอด ๆ ครับ
ถ้าเราแก้อาการได้เร็ว คนคนนั้นก็มีโอกาสกินได้ดีขึ้น ขยับได้มากขึ้น นอนดีขึ้น และรักษาคุณภาพชีวิตระหว่างการรักษาได้มากขึ้น
ตรงนี้ผมอยากให้มองว่า “การประคับประคอง” คือการช่วยรักษาคนทั้งคน
ไม่ใช่แค่ดูตัวก้อนอย่างเดียวครับ

8️⃣ คนในบ้านต้องรู้ด้วยว่าอาการไหน “รอไม่ได้”
ช่วงรักษามะเร็ง มีหลายอาการที่รอปรึกษาตามนัดได้ครับ
แต่บางอย่างควรติดต่อโรงพยาบาลเร็ว
เช่น มีไข้สูงหลังให้ยา หอบมากขึ้น ซึม สับสน ชัก แขนขาอ่อนแรงใหม่ อาเจียนจนกินน้ำไม่ได้ ปวดรุนแรงที่ควบคุมไม่ได้ หรือมีเลือดออกมากผิดปกติ
อีกอย่างคือ ถ้ากินไม่ได้ต่อเนื่อง ปัสสาวะน้อยลงมาก หรืออ่อนแรงจนลุกแทบไม่ไหว ก็ไม่ควรรอให้ถึงวันนัดถัดไปครับ
เพราะบางอย่างถ้าเจอเร็ว แก้ง่ายกว่าเยอะ
แต่ถ้ารอจนขาดน้ำ ติดเชื้อหนัก หรือร่างกายอ่อนลงมาก การฟื้นกลับมาจะยากขึ้นครับ
ถ้าเป็นเราหรือคนในบ้าน เพิ่งรู้ว่าเป็นมะเร็งระยะ 4 ผมอยากให้เริ่มแบบนี้ครับ
• ขอให้หมออธิบายชนิดย่อยของมะเร็งให้ชัด
• ถามว่ามีผลยีน ตัวรับ หรือ biomarker อะไรที่ใช้เลือกยาได้บ้าง
• ขอให้บอกว่ากระจายไปที่ไหน และตำแหน่งไหนต้องเฝ้าระวัง
• ถามว่ายาชุดแรกมีเป้าหมายอะไร และถ้ายังไม่ตอบสนองมีทางต่อไหม
• ชั่งน้ำหนักและดูการกินเป็นระยะ ถ้าลดเร็วหรือกินไม่ไหวให้รีบแจ้งทีมรักษา
• ถ้ายังเดินไหว ให้รักษาการขยับและมวลกล้ามไว้ตามกำลัง
• อย่าปล่อยอาการปวด คลื่นไส้ ท้องผูก หรือนอนไม่หลับจนกินไม่ได้และหมดแรง
• ถ้ากังวลเรื่องคุณภาพชีวิต ขอคุยกับทีมประคับประคองได้ตั้งแต่ระหว่างรักษาครับ
สุดท้าย ถ้าวันนี้เป็นเราหรือคนในบ้านที่เพิ่งได้ยินคำว่า “มะเร็งระยะ 4” ผมอยากให้จำไว้อย่างหนึ่งครับ
เราไม่จำเป็นต้องรู้ทุกคำตอบในวันเดียว
วันนี้รู้ชนิดของโรคให้ชัดก่อน
ดูว่ากระจายไปตรงไหน
ถามว่ามียาอะไรตรงกับมัน
รักษาการกิน รักษาแรง รักษากล้าม
มีอาการอะไรก็รีบแก้
ยาตัวนี้ไม่ตอบสนอง ก็ถามว่ามีทางถัดไปไหม
เดินทีละช่วงครับ
บางอย่างเราเลือกไม่ได้จริง
แต่ยังมีอีกหลายอย่างที่เราเลือกได้
เลือกถามให้ชัด
เลือกดูแลร่างกาย
เลือกไม่ปล่อยให้อาการข้างเคียงพาแรงเราหายไป
และเลือกใช้วันที่ยังมีแรง ทำสิ่งที่ยังอยากทำกับคนที่เรารักครับ
ผมอยากให้ความหวังของเราอยู่บนข้อมูลจริง
ไม่ใช่หวังแบบหลอกตัวเอง
แต่ก็ไม่หมดหวังก่อนที่เราจะรู้รายละเอียดของโรคครบครับ
เพราะคำว่า “ระยะ 4” เป็นข้อมูลสำคัญ
แต่ยังไม่ใช่เรื่องทั้งหมดของชีวิตคนหนึ่งคน