ถึงบางอ้อ สาเหตุที่ "คนออกกำลังกายเป็นประจำ" เสียชีวิตกะทันหัน

"หมอสุรัตน์" แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านสมอง ได้ออกมาโพสต์ข้อความผ่านเฟซบุ๊ก สาระสมองกับ อจ.หมอสุรัตน์ ว่า

เราได้ยินข่าว คนแข็งแรงดู fit เสียชีวิตกระทันหัน

แปลกนะครับ ออกกำลังกายมันดี มิใช่หรือ

ทำไมคนแข็งแรง ออกกำลังกายเป็นประจำ ถึงเสียชีวิตระหว่างออกกำลังกายหรือ การแข่งขันได้?

น่าสนใจ

เวลาเราเห็นใครสักคนกล้ามเนื้อแข็งแรง วิ่งได้เป็นสิบกิโลเมตร เล่น CrossFit หรือแข่งขันกีฬาหนัก ๆ เรามักคิดว่า หัวใจของเขาต้องแข็งแรงมาก และโอกาสเกิดเรื่องร้ายแรงน่าจะน้อยกว่าคนทั่วไป

ก็ถูกส่วนหนึ่ง แต่ไม่ทั้งหมด

การออกกำลังกายเป็นประจำช่วยลดความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือด และลดความเสี่ยงเสียชีวิตก่อนวัยอันควรได้อย่างชัดเจน

อันนี้จริง

แต่คำว่า “ร่างกายฟิต” ไม่ได้แปลว่า “ไม่มีโรคซ่อนอยู่” ไม่ได้บอกว่า เราจะผลักร่างกายไปถึงขีดจำกัด หรือเกินขีดจำกัด ได้โดยไม่มีความเสี่ยง

อันนี้ แหละ ที่บอกว่า ไม่ทั้งหมด

นั่นแหละ

ในงานแข่งกีฬาทุกงานจึงมีหมอฉุกเฉินประจำอยู่

พอรู้ว่าเรื่องแบบนี้มันเกิดประจำ ไม่คนใดก็คนหนึ่ง 

มาดูกันก่อน

เวลาออกกำลังกายหนัก เกิดอะไรขึ้นกับหัวใจ?

ลองนึกภาพง่าย ๆ

ตอนเรานั่งอยู่เฉย ๆ หัวใจอาจเต้นประมาณ 60–80 ครั้งต่อนาที แต่พอเริ่มวิ่งเร็ว ยกน้ำหนัก หรือแข่งขันอย่างเต็มกำลัง หัวใจอาจต้องเต้นเพิ่มขึ้นมากใช่ไหม

มันบีบเลือดออกไปเลี้ยงกล้ามเนื้อให้มากขึ้น ความต้องการออกซิเจนของร่างกายก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย

ในคนปกติ ร่างกายจัดการเรื่องนี้ได้ดี และยิ่งออกกำลังกายสม่ำเสมอ ระบบหัวใจและหลอดเลือดก็ยิ่งปรับตัวได้ดีขึ้น

แต่ลองคิดว่า

หากคนคนนั้นมีความผิดปกติบางอย่างของหัวใจซ่อนอยู่แบบไม่รู้ตัว

อาจจะเป็นโรคหลอดเลือดหัวใจ

ความผิดปกติของกล้ามเนื้อหัวใจ

หรือระบบไฟฟ้าของหัวใจ

การออกแรงอย่างหนักอาจเป็นช่วงเวลาที่ทำให้ปัญหาซึ่งไม่เคยแสดงอาการมาก่อน เกิดขึ้น

แต่ ไม่ได้ยอกว่า ออกกำลังกายหนักอันตรายนะ

ตรงนี้สำคัญ

เพราะถ้าเราอ่านข่าวคนเสียชีวิตระหว่างวิ่งมาราธอนหรือการแข่งขันความเข้มข้นสูง แล้วสรุปว่า “เห็นไหม ออกกำลังกายมากไม่ดี” เราก็กำลังเข้าใจข้อมูลผิดไปอีกด้านหนึ่ง

ในภาพรวม คนที่ออกกำลังกายเป็นประจำมีประโยชน์ต่อสุขภาพหัวใจอย่างมากแน่ๆ

ขณะที่ภาวะหัวใจหยุดเต้นกะทันหันในนักกีฬาเป็นเหตุการณ์ที่พบไม่บ่อย

คนที่ เป็นหัวใจขาดเลือด เสียชีวิต คาบ้าน มันมีเนอะกว่า แน่ๆ

เพียง แต่ เหตุการณ์นักกีฬาแล้วเสียชีวิตมันดูย้อนแย้งเท่านั้นเอง

มีอีกเรื่องที่ผมคิดว่าน่าสนใจมากในคนออกกำลังกายจริงจัง

คนที่ฝึกมานานมักรู้จักความเหนื่อยดี เขารู้ว่าปวดกล้ามเนื้อเป็นอย่างไร รู้ว่าหัวใจเต้นแรงเป็นอย่างไร และรู้ว่าช่วงท้ายการแข่งขันที่อยากหยุดแต่ต้องกัดฟันไปต่อนั้นเป็นอย่างไร

นี่เป็นข้อดีของนักกีฬา แต่บางครั้งก็กลายเป็นจุดอ่อนได้เหมือนกัน

เพราะเราสามารถเริ่มคิดว่า

“เมื่อวานยังทำได้เลย”

“ครั้งก่อนหนักกว่านี้ยังผ่าน”

“อีกนิดเดียว เดี๋ยวก็จบแล้ว”

ปัญหาคือร่างกายของเราในวันนี้ ไม่จำเป็นต้องเหมือนร่างกายเมื่อเดือนที่แล้ว

เมื่อคืนอาจนอนไม่พอ วันนี้อาจมีการติดเชื้อเล็ก ๆ ที่ยังไม่แสดงอาการ อากาศอาจร้อนกว่าปกติ ร่างกายอาจขาดน้ำ หรือเราอาจยังฟื้นตัวไม่เต็มที่จากการฝึกก่อนหน้า ปัจจัยเล็ก ๆ หลายอย่างเมื่อมารวมกัน สามารถทำให้สิ่งที่เคยทำได้ กลายเป็นภาระที่หนักกว่าที่คิด

ไม่ใช่ทุกอาการที่ควร “กัดฟันสู้”

คนออกกำลังกายต้องแยกให้ออกครับ ระหว่าง “เหนื่อย” กับ “ผิดปกติ”

เหนื่อย หอบ กล้ามเนื้อล้า หรืออยากหยุดเมื่อออกกำลังกายหนัก เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นได้ แต่ถ้ามีอาการ แน่นหรือเจ็บหน้าอก หน้ามืดอย่างผิดปกติ เป็นลมหรือเกือบเป็นลม ใจสั่นผิดปกติ หายใจลำบากเกินกว่าที่ควรจะเป็น สับสน หรือหมดสติ เรื่องนี้ไม่ใช่การทดสอบความแข็งแกร่งทางจิตใจแล้วครับ

ปัญหาอีกเรื่องก็คือ

คนที่ออกกำลังกายอาจจะคิดว่ามีสุขภาพดี

ซึ่งอาจจะทำให้เกิดการละเลยอาการเล็กๆน้อยๆไป 

แล้ว อย่างนี้

แล้วคนออกกำลังกายควรตรวจหัวใจทุกคนไหม?

คำถามนี้ตอบว่า “ทุกคนต้องตรวจทุกอย่าง” ก็คงไม่ได้ครับ เพราะการตรวจคัดกรองเองก็มีข้อจำกัด และไม่มีการตรวจชนิดใดที่รับประกันได้ 100% ว่าจะไม่มีเหตุการณ์เกิดขึ้น

แต่สิ่งที่ทุกคนทำได้คือรู้ประวัติของตัวเอง

เคยเป็นลมตอนออกกำลังกายหรือไม่

เคยเจ็บหน้าอกหรือใจสั่นผิดปกติหรือไม่

มีคนในครอบครัวเสียชีวิตกะทันหันตั้งแต่อายุน้อยหรือไม่

มีโรคประจำตัวหรือปัจจัยเสี่ยงโรคหัวใจหรือไม่

อันนี้ควรตรวจ

ความแข็งแรง ไม่ได้แปลว่าเราคงกระพัน

เวลามีเหตุการณ์นักกีฬาเสียชีวิตระหว่างการแข่งขัน สิ่งหนึ่งที่เราควรระมัดระวังมากคือ อย่ารีบสรุปสาเหตุ

เราเห็นเพียงว่าเขาหมดสติระหว่างออกกำลังกาย

ไม่ได้หมายความว่าเรารู้ว่าเขาเสียชีวิตจากอะไร

การจะตอบคำถามนั้นต้องอาศัยประวัติทางการแพทย์ ผลการตรวจ การชันสูตร หรือข้อมูลจากแพทย์และครอบครัวที่เกี่ยวข้อง

มีบางครั้งเป็นเหตุพ้องที่เกิดในเวลาเดียวกันเท่านั้นเองเช่นเส้นเลือดในสมองแตกซึ่งถึงแม้ไม่ออกกำลังกายอยู่ก็แตกได้เช่นเดียวกัน

รักษาสุขภาพ กันนะครับ

ผศ นพ สุรัตน์ ตันประเวช