ถ้า "ฉี่" กลายเป็นแบบนี้ ระวัง โปรตีนรั่วจากไต อย่ามองข้ามเด็ดขาด

"หมอเจด" นพ.เจษฎ์ บุณยวงศ์วิโรจน์ รองผู้อำนวยการโรงพยาบาลมหาราช นครราชสีมา ได้ออกมาโพสต์ข้อความระบุว่า 

ปัสสาวะเป็นฟองทุกวัน! แบบไหนแค่ปกติ แบบไหนเสี่ยง โปรตีนรั่วจากไต!

มีหลายคนเห็นปัสสาวะเป็นฟองทุกเช้าแล้วตกใจครับ
“หมอครับ แบบนี้ไตเริ่มพังหรือยัง?”
“ต้องรีบตรวจโปรตีนในปัสสาวะไหม?”
“ทำไมเมื่อก่อนแทบไม่มีฟอง เดี๋ยวนี้มีทุกวัน?”
ตรงนี้ผมอยากให้แยกก่อนครับว่า ปัสสาวะเป็นฟองไม่ได้เท่ากับโปรตีนรั่วจากไตทุกครั้ง
บางครั้งแค่ปัสสาวะแรง กระทบน้ำในโถ หรือปัสสาวะเข้มเพราะดื่มน้ำน้อย ก็เกิดฟองได้
แต่ถ้าเป็นฟองละเอียดเยอะ ๆ อยู่ค่อนข้างนาน เป็นซ้ำแทบทุกครั้ง โดยเฉพาะมีเบาหวาน ความดันสูง บวม หรือค่าไตผิดปกติร่วมด้วย แบบนี้ผมจะไม่ดูแค่ฟองแล้วปล่อยผ่านครับ
ต้องตรวจว่า มีอัลบูมินหรือโปรตีนรั่วออกมากับปัสสาวะจริงหรือเปล่า

1️⃣ ฟองที่เกิดจาก “แรงปัสสาวะ” มีได้ และไม่ได้แปลว่าไตผิดปกติ
ลองนึกภาพเวลาเปิดก๊อกน้ำแรง ๆ ใส่อ่างครับ
น้ำธรรมดาก็เกิดฟองได้
ปัสสาวะเหมือนกันครับ ถ้ากลั้นมานาน กระเพาะปัสสาวะเต็ม แล้วปัสสาวะออกแรง ฟองสามารถเกิดจากการกระแทกกับน้ำในโถได้
มักเป็นฟองค่อนข้างใหญ่ กระจายอยู่ด้านบน แล้วค่อย ๆ หายไปไม่นานครับ
บางวันมี
บางวันไม่มี
โดยเฉพาะปัสสาวะตอนเช้าที่ค่อนข้างเข้ม ฟองอาจเห็นชัดกว่าช่วงที่ดื่มน้ำมาทั้งวัน
ถ้าเป็นลักษณะนี้อย่างเดียว ไม่มีอาการอื่น และผลตรวจไตปกติ ผมยังไม่รีบสรุปว่าเป็นโปรตีนรั่วครับ

2️⃣ ถ้าฟอง “ละเอียด หนา และอยู่นาน” แบบนี้ควรเช็กโปรตีนในปัสสาวะ
ลักษณะที่ผมจะเริ่มสนใจมากขึ้นคือ
ฟองเล็กละเอียด
มีจำนวนมาก
คลุมผิวน้ำพอสมควร
ทิ้งไว้นานแล้วไม่ค่อยยุบ
และเกิดซ้ำแทบทุกครั้ง
เหตุผลคือโปรตีนมีคุณสมบัติช่วยให้ฟองคงตัวได้ครับ คล้ายเวลาตีไข่ขาวแล้วเกิดฟอง
ถ้ามีโปรตีนรั่วออกมาในปัสสาวะมาก ฟองจึงอาจเห็นชัดขึ้นได้
แต่ตรงนี้สำคัญนะครับ
มองด้วยตาอย่างเดียววินิจฉัยไม่ได้
บางคนมีฟองชัดแต่ตรวจไม่พบโปรตีน
บางคนโปรตีนรั่วตั้งแต่ระยะแรก แต่แทบไม่เห็นฟองเลยก็มี
ดังนั้นฟองเป็นแค่ “เหตุผลให้ตรวจ” ไม่ใช่ผลตรวจครับ

3️⃣ คนเป็นเบาหวานหรือความดันสูง ต่อให้ค่าไตยังดี ก็อย่ามองข้ามโปรตีนรั่ว
อันนี้เป็นกลุ่มที่ผมห่วงเป็นพิเศษครับ
คนที่มี
เบาหวาน
ความดันสูง
โรคอ้วน
โรคหลอดเลือด
หรือมีประวัติโรคไตในครอบครัว
ควรสนใจเรื่องโปรตีนรั่วมากกว่าคนทั่วไป
เพราะในระยะแรกของโรคไตจากเบาหวาน ค่า eGFR อาจยังไม่ได้ลดครับ
แต่สิ่งที่เริ่มเห็นก่อนอาจเป็น อัลบูมินรั่วในปัสสาวะ
การตรวจที่ใช้บ่อยคือ อัตราส่วนอัลบูมินต่อครีอะตินีนในปัสสาวะ (UACR)
โดยทั่วไป
ต่ำกว่า 30 mg/g ถือว่าอยู่ในช่วงปกติหรือเพิ่มเล็กน้อย
30–300 mg/g ถือว่าอัลบูมินรั่วเพิ่มขึ้น
มากกว่า 300 mg/g ถือว่าสูงมากขึ้น
แต่ผลผิดปกติครั้งเดียวก็ยังไม่จำเป็นต้องแปลว่าเป็นโรคไตเรื้อรังทันทีครับ เพราะต้องดูว่าผิดปกติต่อเนื่องหรือไม่ และมีปัจจัยชั่วคราวมากวนหรือเปล่า

4️⃣ โปรตีนรั่วไม่ได้เกิดจากไตเสื่อมเรื้อรังอย่างเดียว บางครั้งเกิดชั่วคราวได้
ข้อนี้ช่วยลดความตกใจได้เยอะครับ
บางครั้งตรวจพบโปรตีนในปัสสาวะชั่วคราวได้จาก
ออกกำลังกายหนักมาก
มีไข้
ติดเชื้อ
ร่างกายขาดน้ำ
ความดันสูงมากในช่วงนั้น
หรือร่างกายอยู่ในภาวะเครียดบางอย่าง
เพราะฉะนั้นถ้าตรวจครั้งแรกแล้วเจอโปรตีน อย่าเพิ่งคิดว่า
“จบแล้ว ไตเสื่อมแน่นอน”
แต่ก็อย่าเพิ่งลืมมันไปครับ
มักต้องตรวจซ้ำในช่วงที่ร่างกายกลับสู่ภาวะปกติ เพื่อดูว่าความผิดปกติยังอยู่หรือไม่
ถ้ายังพบต่อเนื่องหลายครั้ง ตรงนั้นค่อยมีน้ำหนักมากขึ้นว่าอาจเป็นความผิดปกติของไตจริงครับ
5️⃣ ถ้ามีฟองร่วมกับ “บวม” ผมจะจริงจังขึ้นทันที
ถ้าแค่ฟองอย่างเดียว ยังแยกยากครับ
แต่ถ้ามีอาการร่วม เช่น
หนังตาบวมตอนเช้า
เท้าหรือข้อเท้าบวม
กดหน้าแข้งแล้วบุ๋ม
น้ำหนักขึ้นเร็วผิดปกติจากการคั่งน้ำ
ปัสสาวะน้อยลง
ความดันสูงขึ้น
แบบนี้ผมจะอยากตรวจมากขึ้นครับ
เพราะถ้าโปรตีน โดยเฉพาะอัลบูมิน รั่วออกจากเลือดมาก ร่างกายอาจรักษาน้ำไว้ในหลอดเลือดได้แย่ลง และเกิดอาการบวมได้
บางโรคของไตสามารถทำให้โปรตีนรั่วออกมาเป็นจำนวนมาก หรือที่เรียกว่า ภาวะเนโฟรติก (nephrotic syndrome)
อันนี้ไม่ใช่เรื่องของฟองสวยหรือไม่สวยแล้วครับ ต้องหาสาเหตุจริงจัง

6️⃣ ถ้ามีเลือดปน ความดันสูง หรือค่าไตลดพร้อมกัน ยิ่งต้องหาสาเหตุ
โปรตีนรั่วบางครั้งมาพร้อมกับความผิดปกติอื่นครับ
เช่น
เม็ดเลือดแดงในปัสสาวะ
ปัสสาวะสีชา/สีโคล่า
ความดันสูง
ครีอะตินีนเพิ่ม
eGFR ลดลง
ภาพแบบนี้ทำให้เราต้องคิดถึงโรคของตัวกรองไตหรือโรคไตชนิดอื่นมากขึ้น
โดยเฉพาะถ้ามีอาการหลังติดเชื้อ มีโรคภูมิคุ้มกัน หรือมีประวัติครอบครัวโรคไต
ไม่ควรแก้ด้วยการ
“งั้นดื่มน้ำเพิ่มวันละ 4 ลิตร”
แล้วรอดูครับ
เพราะน้ำไม่ได้ทำให้โปรตีนรั่วหาย ถ้าต้นเหตุอยู่ที่ตัวกรองของไต

แล้วถ้าปัสสาวะเป็นฟองทุกวัน ควรตรวจอะไร?
ถ้าเป็นต่อเนื่อง ผมอยากให้เริ่มจากการตรวจง่าย ๆ ก่อนครับ
• ตรวจปัสสาวะทั่วไป (urinalysis)
• ตรวจ UACR เพื่อดูอัลบูมินรั่ว
• ตรวจครีอะตินีนและ eGFR
• วัดความดัน
• ถ้ามีความเสี่ยงเบาหวาน ตรวจ FBS และ HbA1c
บางคนอาจต้องตรวจโปรตีนปัสสาวะเพิ่มเติม หรืออัลตราซาวนด์ไตตามอาการและผลตรวจครับ
และถ้า UACR ผิดปกติ อย่าใช้ผลครั้งเดียวตัดสินทั้งหมด
โดยทั่วไปเราจะดูการตรวจซ้ำเพื่อยืนยันว่ามีความผิดปกติต่อเนื่องจริงหรือไม่ครับ

ถ้าอยากสังเกตเองที่บ้าน ลองดูแบบนี้
• ฟองเกิดเฉพาะตอนปัสสาวะแรงไหม
• ฟองยุบภายในไม่นานหรือค้างอยู่นาน
• เป็นทุกครั้งหรือแค่บางครั้ง
• ดื่มน้ำน้อยกว่าปกติหรือไม่
• มีบวมร่วมด้วยหรือเปล่า
• ความดันช่วงนี้สูงไหม
• มีเบาหวานหรือโรคไตเดิมหรือไม่
อีกอย่างที่หลายคนไม่รู้คือ น้ำยาทำความสะอาดหรือสารที่ค้างอยู่ในโถก็ทำให้เกิดฟองได้ครับ
ถ้าอยากสังเกตจริง ๆ ต้องดูหลายครั้ง ไม่ใช่เห็นครั้งเดียวแล้วถ่ายรูปมาเทียบกับรูปในอินเทอร์เน็ตจนเครียดไปทั้งวัน

แล้วต้องลดโปรตีนทันทีไหม ถ้าเห็นฟอง?
ยังไม่ควรครับ
นี่เป็นอีกจุดที่คนชอบทำเร็วเกินไป
เห็นฟอง → กลัวโปรตีนรั่ว → เลิกกินไข่ เลิกกินเนื้อ เลิกกินโปรตีนหมด
ไม่ใช่แบบนั้นครับ
ก่อนอื่นต้องรู้ก่อนว่ามีโปรตีนรั่วจริงหรือไม่ และถ้ามี รั่วมากแค่ไหน เกิดจากอะไร ค่าไตอยู่ระดับไหน
คนที่ไตปกติกับคนที่มีโรคไตเรื้อรัง เป้าหมายโปรตีนไม่เหมือนกัน
ยิ่งถ้าอายุมากแล้วลดโปรตีนเองมากเกินไป มวลกล้ามเนื้ออาจหายเพิ่มอีกครับ
ดังนั้นตรวจให้รู้ก่อน แล้วค่อยปรับตามผล จะดีกว่า

ปัสสาวะเป็นฟองทุกวันไม่ได้แปลว่าไตเสื่อมหรือโปรตีนรั่วแน่นอนครับ
ถ้าฟองเกิดตอนปัสสาวะแรง เป็นฟองใหญ่ และหายเร็ว อาจเป็นเรื่องปกติได้
แต่ถ้า ฟองละเอียดเยอะ อยู่ค่อนข้างนาน เกิดซ้ำทุกวัน โดยเฉพาะมีเบาหวาน ความดันสูง บวม ค่าไตลด หรือปัสสาวะผิดปกติอย่างอื่นร่วมด้วย ผมอยากให้ตรวจครับ
เพราะเรื่องนี้ตาเราบอกได้แค่ “เห็นฟอง”
แต่สิ่งที่จะตอบว่าไตมีโปรตีนรั่วจริงไหม คือ การตรวจ UACR ปัสสาวะ และดู eGFR ประกอบกัน
อย่าตกใจจากฟองอย่างเดียว แต่ก็อย่าปล่อยฟองที่เกิดซ้ำทุกวันโดยไม่เคยเช็กเลยครับ