หมอเฉลย วัดความดัน "ตัวบนสูง VS ตัวล่างสูง" อันไหนอันตรายกว่ากัน

เมื่อเร็ว ๆ นี้ นพ.เจษฎ์ บุณยวงศ์วิโรจน์ รองผู้อำนวยการโรงพยาบาลมหาราช นครราชสีมา ได้ให้ความรู้ด้านสุขภาพผ่านทางเพจเฟซบุ๊ก หมอเจด เผย วัดความดัน ตัวบนสูง กับ ตัวล่างสูง อันไหนอันตรายกว่ากัน? ระบุว่า เวลาผมทำเรื่องความดัน จะมีหลายคนเอาค่าของตัวเองมาถาม "145/92 แบบนี้สูงไหม?" "160/75 ตัวล่างปกติ แบบนี้ยังน่าห่วงไหม?" "ตัวล่าง 95 แต่ตัวบนไม่สูงมาก อันตรายหรือเปล่า?"

 

จริง ๆ แล้วคำถามนี้ตอบด้วยการ เลือก "ตัวบน" หรือ "ตัวล่าง" อย่างเดียวไม่ได้ เพราะเลขสองตัวนี้กำลังบอกคนละช่วงของการทำงานหัวใจ และความสำคัญยังเปลี่ยนไปตามอายุด้วย คนอายุ 35 ที่ได้ 128/98 กับคนอายุ 70 ที่ได้ 162/76 ถึงจะมีความดันผิดปกติเหมือนกัน แต่ภาพที่อยู่ข้างหลังตัวเลขไม่เหมือนกัน

1. ตัวบนสูง โดยเฉพาะในคนอายุมาก ต้องให้ความสำคัญมาก

ตัวบน หรือ Systolic Blood Pressure คือแรงดันในหลอดเลือดตอนหัวใจกำลังบีบเลือดออกไป พออายุมากขึ้น หลอดเลือดใหญ่จะค่อย ๆ แข็ง และยืดหยุ่นน้อยลง เวลาหัวใจบีบเลือดออกมา แรงดันจึงพุ่งสูงได้ง่ายขึ้น จึงเห็นค่าประมาณ

• 160/72
• 170/78
• 155/70

คือ "ตัวบนสูง แต่ตัวล่างยังดูปกติ" ภาวะแบบนี้เรียกว่า Isolated Systolic Hypertension และเจอได้บ่อยในคนอายุมาก สิ่งที่ไม่ควรทำคือเห็นตัวล่าง 70 กว่าแล้วสบายใจ เพราะถ้าตัวบนอยู่ 160–170 ซ้ำ ๆ หัวใจ สมอง ไต และหลอดเลือดยังต้องรับแรงดันสูงทุกครั้งที่หัวใจบีบอยู่ดี

2. ตัวล่างสูง แม้ตัวบนยังไม่มาก ก็ไม่ควรปล่อยผ่าน

ตัวล่าง หรือ Diastolic Blood Pressure คือ แรงดันในหลอดเลือดตอนหัวใจ กำลังคลายตัวระหว่างจังหวะเต้น
 
ถ้าค่าออกมาแบบ

• 130/96
• 125/100
• 138/94

หลายคนจะคิดว่า "ตัวบนยังไม่ถึง 140 เลย น่าจะยังไม่เป็นอะไร" แต่ถ้าตัวล่างสูงซ้ำ ๆ ก็แปลว่าระบบหลอดเลือด ยังมีแรงต้านสูงแม้ในช่วงที่หัวใจกำลังพัก ภาพนี้พบได้ในคนอายุน้อยหรือวัยกลางคน มากกว่าตัวบนสูงเดี่ยว ๆ และควรย้อนดูต่อ ทั้งน้ำหนัก อาหารเค็ม การออกกำลัง การนอน ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ โรคไต รวมถึงยาบางชนิดตามบริบท

3. แล้วถ้าถามว่า "อันไหนอันตรายกว่า?"
ถ้าต้องเลือกเลขเดียว ผมไม่อยากให้ตัดอีกตัวทิ้ง แต่ถ้ามองในคนวัยกลางคนขึ้นไป โดยเฉพาะผู้สูงอายุ ตัวบนมักมีความสำคัญ ต่อความเสี่ยงโรคหัวใจและหลอดเลือดเด่นขึ้น เพราะสัมพันธ์กับทั้ง stroke หัวใจขาดเลือดหัวใจล้มเหลว และความเสียหายของอวัยวะในระยะยาว

ส่วนคนอายุน้อย ถ้าตัวล่างสูงเด่น ก็ยังมีความหมายครับ ไม่ควรคิดว่า "ยังไม่แก่ เดี๋ยวค่อยแก้"

จำง่าย ๆ คือ

• คนอายุมาก → อย่ามองข้ามตัวบนสูง
• คนอายุน้อย → อย่ามองข้ามตัวล่างสูง
• ถ้าสูงทั้งคู่ → ต้องจัดการทั้งระบบ
• ไม่มีเลขไหนได้รับสิทธิ์ให้สูงเรื้อรัง เพียงเพราะอีกเลขยังดูดี

4. ลองเทียบ 3 ค่านี้ จะเห็นภาพชัดขึ้น

ถ้ามีสามคน

• คนแรก 165/72
• คนที่สอง 128/98
• คนที่สาม 158/96

คนแรก ตัวบนสูงเด่น มักเห็นในคนอายุมากหรือหลอดเลือดแข็งขึ้น

คนที่สอง ตัวล่างสูงเด่น แม้ตัวบนดูไม่แรง แต่แรงต้านในหลอดเลือดยังสูง

ส่วนคนที่สาม สูงทั้งคู่ แบบนี้ทั้งช่วงหัวใจบีบและช่วงหัวใจคลายต่างก็มีแรงดันสูง

อีกอย่างที่เจอบ่อยในคนอายุมากคือช่องว่างระหว่างตัวบนกับตัวล่างกว้าง เช่น 170/70

ช่องว่างนี้เรียกว่า Pulse Pressure และถ้ากว้างมากในผู้สูงอายุ อาจสัมพันธ์กับความแข็งของหลอดเลือดได้ แต่ไม่ควรใช้ค่าครั้งเดียววินิจฉัยตัวเองครับ ต้องดูแนวโน้มร่วมด้วย

5. สิ่งที่ทำให้คนพลาดมากที่สุด คือวัดครั้งเดียวแล้วเชื่อทันที

สมมติรีบขับรถมาถึงโรงพยาบาล เดินขึ้นบันได นั่งปุ๊บวัดปั๊บ ได้ 155/92 อย่าเพิ่งรีบสรุป เพราะความดันขึ้นชั่วคราวได้จากหลายอย่าง ความเครียด กาแฟ บุหรี่ ปวดปัสสาวะ เพิ่งออกแรง คุยระหว่างวัด นั่งไขว่ห้าง หรือผ้าพันแขนไม่พอดี

ถ้าจะวัดที่บ้าน ให้พักประมาณ 5 นาที หลังพิงพนัก เท้าวางพื้น แขนอยู่ระดับหัวใจ ไม่คุย แล้ววัดซ้ำ 2 ครั้ง

สิ่งที่ผมอยากเห็นมากกว่าค่าครั้งเดียว คือ แนวโน้มหลายวัน เพราะความดันหนึ่งครั้งเหมือนภาพถ่ายหนึ่งใบ แต่สุขภาพจริงต้องดูทั้งเรื่อง

6. ถ้าขึ้นระดับ 180/120 หรือมากกว่านั้น คำถามไม่ใช่ "บนหรือล่างอันตรายกว่า" แล้ว

สมมติวัดได้ 182/122 พักแล้ววัดซ้ำก็ยังใกล้เคียงเดิม ตรงนี้ต้องดูต่อทันทีว่ามีอาการผิดปกติหรือไม่ เช่น เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก แขนขาอ่อนแรง พูดไม่ชัด สับสน ชัก การมองเห็นเปลี่ยน หรือปวดศีรษะรุนแรงผิดปกติ ถ้ามีอาการเหล่านี้ควรประเมินเร่งด่วน

ส่วนถ้าไม่มีอาการ แต่ความดันยังสูงมากต่อเนื่องหลังวัดอย่างถูกวิธี ก็ไม่ควรปล่อยทิ้งไว้นาน และไม่ควรรีบออกกำลังหนัก หรือเพิ่มยาเองหลายเม็ดเพื่อกดความดันให้ลงเร็ว

7. สุดท้าย อย่าดูแค่เลข ต้องดูว่าอะไรเป็นตัวดันความดันขึ้นทุกวัน
บางคนลดเค็มอย่างเดียว แต่ยังนอนวันละ 5 ชั่วโมง น้ำหนักขึ้น ไม่ออกกำลัง กรนหนัก ดื่มแอลกอฮอล์บ่อย หรือเครียดสะสม ความดันก็ยังลงยาก เพราะตัวเลขไม่ได้ขึ้นจากเกลืออย่างเดียว แต่เกี่ยวกับทั้งน้ำหนัก การออกกำลัง การนอน โรคไต ภาวะหยุดหายใจขณะหลับ ยาบางชนิด แอลกอฮอล์ และพันธุกรรมด้วย

ดังนั้นแทนที่จะถามแค่ว่า "จะลดตัวบนยังไง?" หรือ "จะลดตัวล่างยังไง?" ลองถามเพิ่มว่า "อะไรในชีวิตเรากำลังดันความดันทั้งระบบขึ้นอยู่?" คำถามนี้สำคัญกว่า

ถ้าจะจำเรื่องนี้ให้สั้นที่สุด

• ตัวบน = แรงดันตอนหัวใจบีบ
• ตัวล่าง = แรงดันตอนหัวใจคลาย

ในคนอายุมาก ตัวบนที่สูงมักต้องจับตามากเป็นพิเศษ

ในคนอายุน้อย ตัวล่างสูงซ้ำ ๆ ก็ไม่ควรปล่อย

ถ้าสูงทั้งคู่ ก็ไม่ต้องเลือกว่าจะสนใจเลขไหน ต้องดูทั้งสองตัว

ครั้งหน้าถ้าวัดได้ 150/95 อย่ามองเป็นแค่ "เลขสองก้อน" ลองถามว่า 150 กำลังบอกอะไร 95 กำลังบอกอะไร และค่านี้เกิดขึ้นซ้ำมานานแค่ไหนแล้ว เพราะสิ่งที่น่ากังวลกว่าความดันสูงครั้งเดียว คือวันที่เราเริ่มชินกับตัวเลขสูง จนคิดว่ามันเป็นค่าปกติของตัวเองไปแล้ว

 

ขอบคุณ FB : หมอเจด